Orman Ürünleri Endüstrisinde; Artıklar, Geri Dönüşüm ve Yeniden Kullanım

ziyaaktas · 02-26-2008, 07:20 PM

Orman Ürünleri Endüstrisinde;
Artıklar, Geri Dönüşüm ve Yeniden Kullanım

Yrd. Doç. Dr. Cengiz GÜLER
Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Orman Fakültesi, Düzce
guler_c@ibu.edu.tr

GİRİŞ
20. yüzyılın ikinci yarısında doğal kaynakları akıllıca kullanmak ve her işletmenin bir parçası haline gelen her türlü atık ürünleri azaltmaya çalışmak yada yenilenebilen ve yenilenemeyen enerji kaynaklarının israftan uzak değerlendirilmesinin gerekliliği önem kazanmıştır. Özellikle 1972 yılında “The Limits to Growth” un yayınlanmasından sonra doğal kaynakların akıllıca kullanılması, savurganlıktan sakınarak, atıkları tekrar kullanmak ve mümkün olduğunca yenilenebilen enerji kaynaklarının tercih edilmesi gerektiği konusunda uzlaşılmıştır. Orman ürünleri sanayisinde meydana gelen atıklar küçümsenemeyecek niteliktedir. Odunun yenilenebilir bir kaynak olarak pek çok avantajı vardır. İşlenmiş odun artıkları başka ürünler için ikincil hammadde olarak kullanılabilir. Orman ürünleri çoğunlukla geri dönüştürülebilir veya yeniden kullanılabilir.
Başlıca orman ürünleri sanayi artıkları; kereste endüstrisi atıkları (kereste talaşı, kırıntı, kapak, kerestecik, takoz ve ıskarta mal), levha ürünleri atıkları (yonga levha, lif levha, MDF, kaplama-kontrplak, kontrparke üretiminde ve kullanım aşamasında çıkan parçalar), Mobilya endüstrisi atıkları (rendeleme ve planya artıkları), kağıt endüstrisi artıkları (Sülfit ve sülfat atık çözeltisi, ve diğer yan ürünler) vb. sayılabilir. Elde edilen ürünlerin kullanım sonrası değişik proseslerden geçerek tekrar kullanılması ve bu döngünün oluşturulması gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler için ekonomik ve politik bir hedef haline gelmektedir.
Geri dönüştürülemeyen veya yeniden kullanılamayan artıklar veya kullanılmış ürünler enerji kaynağı olması amacıyla yakılırlar. Ancak şunu da belirtmek gerekir ki hammadde kaynaklarından elde edilen bazı orman ürünlerinde çok az atık olması yada hiç olmaması oldukça uzun kullanım süresinin olmasından ileri gelmektedir.
Burada amaç odun artıklarının levha sanayinde değerlendirilmesi imkanları ile ikincil lif olarak (atık kağıt) kullanılması ve geri dönüşümün gelecek açısından önemini belirtmektir. Son zamanlarda atık kağıttan üretilmiş lif levha çalışmaları yeniden kullanımın öneminin bir göstergesidir.

ODUN İŞLEYEN SANAYİ ARTIKLARI
Ağaç işleyen fabrikalar üretimleri sırasında artık oluşturmaktadır. Bunlardan en önemli olanlardan biri kereste fabrikalarının oluşturduğu artıklardır. Tomruklardan kereste elde edilmesi sırasında meydana gelen asıl ürün dışında kalan kısımlar artık olarak adlandırılmaktadır. Bu artık ürünler arasında yan ve uç almadan meydana gelen çıta, takoz, testere talaşı ve kabukların yanında kabuklu yada kabuksuz kapak tahtaları önemlidir. Artıkların oluşması, kullanılan yönteme göre de değişiklik göstermektedir. Örneğin katrak kullanan kereste fabrikalarında en fazla, daire testerelerde daha az, şerit testerelerde en az talaş artığı meydana gelmektedir. Sadece talaş artığının toplam hacme göre % 20’lere ulaştığını söylemek mümkündür. Mobilya ve doğrama fabrika ve atölyelerinde meydan gelen artıklar ise genellikle rendeleme ve şekillendirme sırasında oluşmakta ve bazen bu miktar kullanılan mamul ürünün %30’na kadar çıkmaktadır (Berkel 1952, Öktem 1992).
Odun işleyen sanayi artıklarında en büyük hacim (ve en iyi kalite) kereste fabrikalarında yan ve baş alma bölümlerinden elde edilir. Ayrıca kereste talaşı, soyma kaplama çekirdeği, kaplama ve kontrplak üretiminde, mobilya yapımında ortaya çıkan artıklar, kabuk soyma ve ebatlamada ortaya çıkan artıklarda kendi teknik ve ekonomik karakteristiklerine sahiptirler. Ancak artıkların hammadde olarak kullanılmasında işlem kaliteleri arasında büyük farklılıklar vardır ve bir üretim için uygun olmayabilir fakat başka bir üretim için uygun veya kabul edile bilir bir nitelikte olabilir.
Kaplama ve kontrplak üretimi sırasında oluşan artıklar; özellikle tomrukların soyma makinesi sıkıştırma kolları arasında kalan, soyma sonunda geriye kalan tomruk silindiri veya soyma artığı (çekirdek) ve ayrıca tomrukların soyma makinelerinde silindirik hale getirilirken oluşan çeşitli boyutlardaki levhalardır. Kesme kaplama makinesi için hazırlanan prizmalarda da çeşitli boyutlarda artık meydana gelmektedir. Diğer taraftan kusurlu kısımların çıkarılması ve levhaların boyutlandırılması sırasında oluşan artıklarda oldukça fazladır. Meydana gelen artık miktarı; kullanılan hammaddenin yani tomrukların çap, boy ve kalitesine ve diğer yandan üretim teknolojisine bağlı olarak %50’ye ulaşmaktadır.
Odun işleyen sanayide tolerans kullanma kaçınılmazdır. Örneğin kaplama levha üretiminde elde edilen atık miktarı, 1. kalite kayın tomrukta: % 20, 2. kalitede %25, 3. kalite için % 35’dir. Ceviz, ıhlamur, dişbudak, ve zeytin gibi ağaçlarda 1. kalite tomrukta % 35, 2. kalite tomrukta % 40, 3. kalite tomrukta % 45’tir. Sedir, köknar, çam ve diğer iğne yapraklı ağaçlarda kalite sınıfı 1 olanlarda % 30, 2-3 olanlarda %35. Kavakta her kalite sınıfı için % 35, Meşede sırasıyla % 20,30,35’tir. Kontrplak imalatında ise bu oranlar daha da artmaktadır. Kereste endüstrisinde kayıp ve randıman oranları; Köknar ve ladinde en az % 28 en çok % 72, Çam ve sedirde en az % 35 en çok % 65’tir. Odun işleyen sanayide artık miktarı görüldüğü gibi oldukça fazladır. Bu toleransların çoğu zaman % 50 yi aştığı görülmektedir.
Kabuk bir çok proseslerde istenmez. Ayrıca bazı artıklar yapıştırıcı, boya vernik gibi maddeleri de içerdiğinden bir çok endüstride yeniden hammadde olarak kullanımını kısıtlamaktadır. Ağaçların hacim bakımından %10-15’ni kabuklar oluşturur. Kabuklar çok önemli bir potansiyel oluşturmaktadır. Kağıt hamuru üretiminde bazı sakıncaları olmasına rağmen (delignifikasyonu geciktirmekte, ağartma sorunları çıkarmakta, fazla kimyasal madde sarfiyatına neden olmakta, reçine problemi) fazla kalite istenmeyen kağıt ürünlerinde az miktarda kullanılmasına izin verilmektedir ancak istenen başarıya ulaşılamamıştır. Genellikle odunlar enerji amaçlı kullanıldığında kabuklarıyla birlikte kullanılmaktadır. Reçine, tanen, farmakoloji ve parfümeri endüstrisinde, toprak ıslahı, bahçe ziraatında don tehlikesine karşı, temizleme ürünlerinde absorblayıcı olarak, fementasyon yoluyla alkol ve maya üretiminde, drenaj işlerinde, şevlerin stabilizasyonunda, piroliz yoluyla çeşitli kimyasal madde elde edilmesinde kabuklar kullanılmaktadır (Hafızoğlu, 1994). Sanayide hammadde dışında atıkların kullanıldığı alanlardan en önemlisi enerji eldesidir. Odun ve ağaç kabuğu atıklarının bahçecilik ve arazi dolgu maddesi gibi bir çok kullanım yeri olduğu görülmektedir. Kabuğun belirli oranlarda yongalevha ve liflevha sektöründe değerlendirilmesi mümkündür.
Diğer yandan işlenmiş odun artıkları odun unu olarak da değerlendirilebilmektedir ve bu ürün pek çok alanda kullanılmaktadır. Odun unu mekanik yollarla arzu edilen boyutlarda ince bir şekilde parçalanmış ve elenmiş odundur.
Odun ununun yaklaşık olarak %85’i patlayıcılar, linolyum, plastikler ve diğer kalıplık ürünlerin dolgu maddeleri olarak kullanılmaktadır. Odun üretiminde farklı sınıflar mevcuttur. Sanayi tipi odun unu; büyük çoğunluğu bakalit (%40-50 Odun unu ihtiva eder), linolyum, dinamit, ağaç süsleme kalıpçılığı, suni odun oymacılığı ve plastik üretiminde kullanılmaktadır. Teknik odun unu başlıca fenolik plastiklerde dolgu maddesi olarak kullanılır. Granülemetrik odun unu ise genel olarak dolgu maddesi, absorbent ve aşındırıcı olarak kullanılmaktadır (Bozkurt ve Göker, 1986).
Başlıca orman artıkları (aralama kesimi artıkları, kök, kütük ve dallar) ile yıllık bitki sapları sözkonusu sanayi atıklarının dışında tutulmuştur. Yıllık bitki atıkları da önemli bir potansiyel oluşturmakta olup sözü edilen sanayi atıkları ile birlikte değerlendirilebileceği gibi yalnız başlarına da levha endüstrisinde kullanılabilirliği göz ardı edilmemelidir (Bektaş 2002, Güler 2004).
Odun atıkları bütün ülkelerde artması ve çok daha pahalı olmasına yol açacaktır. Tüketici ülkeler bu ham madde kaynağı için araştırmalar yaparak, bunları toplamak için daha verimli sistemler geliştireceklerdir.
Şu anda atıkların yüksek olduğu ülkelerde önümüzdeki yıllarda atık seviyesinin daha da fazla olacağı tahmin edilmektedir (Anon. 2005).
ATIK KAĞIT (İkincil Lif)
“Atık” kağıt, ister tüketim öncesi ister tüketim sonrası, yıllardır kağıt endüstrisine katılan hammaddeler arasında önemli bir yere sahiptir. 1970’lerin ortalarından itibaren bu kaynak daha da büyümeye başlamıştır. Hammadde ve enerjinin tüketimini sınırlandırmak, yüksek fiyatlar, odun hammaddesi kıtlığı gibi olumsuz şartlar diğer yandan teknolojik gelişmeyi de modife etmiştir. Lif fiyatlarının yüksek olması odunun gelecekte azalması korkusu gibi etmenler teknik gelişmeyi harekete geçirerek kaynakların kullanım alanları ve yeniden kazanım ve tekrar kullanım oranlarında dünyada artışa yol açmıştır.
1990’lı yıllarda Avrupa da lif ve liflevha tüketiminin %37’si tekrar kullanılmak üzere geri kazanılmıştır. Kağıt ve karton üretiminde kullanılan lifin üçte birinden fazlası atık kağıttan sağlanmıştır. Sağlam bir atık sektörü oluşabilmesi için pek çok şartın yerine getirilmesi gerekir. Düzgün bir kent oluşumu ve nüfus potansiyeli önemlidir. Dağınık ve kırsal kesimlerde atık kağıt toplanması pahalı bir işlemdir. Toplamayı düzenlemek için iyi bir organizasyon alt yapısı ile “ekolojik-toplumsal” bilinç gereklidir.
Son dönemlerde artan çevre bilincine paralel olarak gerek kirlilik kaygılarının artması gerekse kağıt endüstrisi için işletme ve yatırım maliyetlerinin yüksek olması, bu endüstrinin atık kağıtların hammadde olarak tekrar kullanılmasını zorunlu kılmıştır. Özellikle kağıt hamuru üretimi için gerekli üretim girdilerinin pahalı olduğu ülkelerde atık kağıtların geri kazanımı daha da önemli bir yer tutmaktadır. Çevre kirlenmesi problemlerinin gittikçe artan baskısı sonucu atık kağıt kullanımının önemi giderek daha çok önem kazanmaktadır.
Atık kağıt kulanım oranlarının artırılmasıyla hammadde kullanımı açısından büyük oranda oduna bağımlı olan kağıt endüstrisi, hammadde temini yönünden bir ölçüde rahatlamaktadır. Böylece ülke ormanlarımız üzerindeki baskı da azaltılabilecektir. Atık kağıt kullanımı, çevresel etki ve enerji tasarrufu yönlerinden odundan kağıt hamuru üretimine göre daha avantajlıdır. Kullanım yerlerine uygun olarak üretilecek atık kağıt hamurunun daha ucuza imal edilerek çok sayıda kağıt karton türünün yapımına uygun bir kaynak olabileceği anlaşılmıştır. Atık kağıtların değerlendirilmesiyle bu endüstri dalındaki hammadde açığına büyük oranda katkı sağlanacak ikinci defa kullanıldığı halde her kalitede (yazı tabı, gazete, oluklu mukavva, ambalaj, temizlik ürünleri vb.) kağıdın üretimi mümkün olacaktır (Akgül, Güler 2002).
Dünya kağıt endüstrisinin odun kökenli, yıllık bitki ve atık kağıt hammadde miktarlarından elde edilen kağıt hamuru oranları sırasıyla %55, %6.35, %38.57 olarak sıralanmaktadır. Görüldüğü gibi atık kağıt kullanımı yaklaşık %40’lara ulaşmıştır. Ülkemizde 1999 yılı atık kağıtlardan üretilen kağıt-karton miktarı 707.000 ton, aynı yıl dünyada ise 115.331.000 tondur. 2005 yılı için Dünya geri kazanılmış kağıt miktarı 188 milyon ton seviyesine ulaşacağı beklenmektedir. (Anonim, 2005).

SONUÇ
Orman Ürünleri Sanayisinde oluşan artıkları, ikincil hammadde “secondary raw material” olarak adlandırabiliriz. Teknolojideki gelişmeler kaynak yaratma, temizleme ve artıkların tekrar işlenme potansiyelini arttırmıştır. Sonuçta odun artıklarının kağıt hamuru ve levha üretiminde kullanma miktarları artmıştır. Avrupa’da 1980’lerde 43 milyon m3 1990’ların başında 47 milyon m3 odun artığı (orman ürünleri sanayi artığı) kağıt hamuru, yonga levha ve lif levha üretmek için hammadde olarak kullanılmıştır. Bu rakamın yaklaşık % 70’i diğer bölgelerden ithal yoluyla temin edilmiştir. Bu Avrupa’da hammadde kaynaklarının önemli bir bölümünü oluşturduğunu göstermektedir. Hammadde olarak kullanılan atıkların miktarı 1990’da %61’den 2020’ de % 75’e yükselecektir. Yani 47 milyon m3’den, 77-81 milyon m3’e, artacaktır (Anon. 2005). Buda göstermektedir ki orman ürünleri endüstrisinde lignoselülozik artıklarında artış olacağı gibi bu tür ikincil hammadde kaynakları levha ve kağıt endüstrisine daha fazla kaynak oluşturacak, enerji (yakıt) olarak kullanımını azaltacaktır.
Avrupa’da odunsu atıkların % 70’inden fazlası levha ve kağıt hamuru için ham madde olarak kullanılırlar. Bunun nedeni bu ülkelerde gelişmiş orman ürünleri sanayisinin var oluşudur.
Geri dönüşüm ve yeniden kullanım oranı, gelişmekte olan ülkelerde daha hızlı artacaktır. Toplumsal bilincin artması sonucunda beklenen faydalar şöyle sıralanabilir; Hammadde kaynaklarımızın ekonomik ve rasyonel bir şekilde kullanmaya yöneltecek, kağıt ve lif levha talebi artacak (çünkü her ikisi içinde atık kağıt kaynağına ihtiyaç vardır), pratik, politik ve ekonomik baskılar belediye yetkililerinin kağıt geri dönüşümünü öteki imkanlara tercih etmelerini güçlendirecek, imalatçılar ürünlerindeki atık kağıt gibi ikincil hammadde kullanım oranlarını çoğaltma yoluna gideceklerdir. Bunun sebebi sadece finansal nedenler değil aynı zamanda çevresel faktörler ve kamudaki imajlarını iyileştirme arzuları da rol oynayacaktır. Dış görünüşün önemli olduğu durumlarda bile tüketiciler atık kağıttan yapılmış ürünleri tercih edeceklerdir. Sonuç olarak gelecek yıllarda odunsu artıkların yakıt (enerji üretimi) olarak kullanımını sınırlayacaktır.

KAYNAKLAR:
Anonim, Linkler sadece üyelere.... Üye ol]., web sayfası, 2005.
Akgül, M.; Güler, C., "Orman Artıkları, Yıllık Bitki,
Tarımsal Ve Fabrikasyon Atıklarının Orman Ürünleri Endüstrisinde Değerlendirilmesi", Harran Ünv. Müh. Fak. GAP IV. Mühendislik Kongresi (Uluslararası
katılımlı), Bildiriler Kitabı, Cilt II, s. 1613-1620, 6-8
Haziran 2002, Şanlıurfa.
Berkel A. Orman Endüstrisinde odun Artıkları İ.Ü.
Orman Fak. Dergisi C: 1, S: 2, 1952.
Bektaş, İ. Güler, C.; Kalaycıoğlu H., "Ayçiçeği
(Helianthus annuus L.) Saplarından Üre-Formaldehit Tutkalı İle Yongalevha Üretimi", KSÜ Fen ve
Mühendislik Dergisi, 5 (2) 2002, K.Maraş.
Bozkurt, Y., Göker, Y., , Orman Ürnlerinden
Faydalanma Ders Kitabı, İ.Ü. Yayın No: 3402,
İstanbul. 1986.
Güler, C., Akgül, M., "Enerji Üretiminde Tarımsal
Artıkların Değerlendirilmesi", Yenilenebilir Enerji
Kaynakları Sempozyumu Bildiriler Kitabı, TMMOB
Yayın No: E/2001/275, s. 265-272, Kayseri. 2002.
Güler, C., Yonga Levha Üretiminde Alternatif Bir
Kaynak: “Pamuk Sapları”, Mobilya Dekorasyon Dergisi, Sayı: 58, Ocak-Şubat 2004.
European Timber Trends and Prospects: Into the 21st Century, UN-ECE Geneva Timber and Forest Study Papers, Capter 7, (Linkler sadece üyelere.... Üye ol])
Hafızoğlu., H., Orman Yan Ürünleri Kimyası, Ders
Notları, 1994, Trabzon.
Oktem, E., Orman ve Orman Endistri atıkları,OAE de yapılan çalışmalar. I Ulusal Endüstri Kongresi Bildiriler Kitabı s 199-211, Trabzon.

Yazar : Yrd. Doç. Dr. Cengiz GÜLER Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Orman Fakültesi, Düzce

Orman Ürünleri Endüstrisinde; Artıklar, Geri Dönüşüm ve Yeniden Kullanım konusuna benzer konular:
Konu	Konuyu Başlatan	Forum	Cevaplar	Son Mesaj
Geri dönüşüm kutusundan sildiğinizi geri getirin	uj_bej	Program Download	118	06-04-2008 08:12 PM
geri dönüşüm kutusunun adını değiştirin	istanbullut	İşletim Sistemleri	41	02-04-2007 05:19 PM

02-26-2008, 07:20 PM
ziyaaktas	Orman Ürünleri Endüstrisinde; Artıklar, Geri Dönüşüm ve Yeniden Kullanım Orman Ürünleri Endüstrisinde; Artıklar, Geri Dönüşüm ve Yeniden Kullanım Yrd. Doç. Dr. Cengiz GÜLER Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Orman Fakültesi, Düzce guler_c@ibu.edu.tr GİRİŞ 20. yüzyılın ikinci yarısında doğal kaynakları akıllıca kullanmak ve her işletmenin bir parçası haline gelen her türlü atık ürünleri azaltmaya çalışmak yada yenilenebilen ve yenilenemeyen enerji kaynaklarının israftan uzak değerlendirilmesinin gerekliliği önem kazanmıştır. Özellikle 1972 yılında “The Limits to Growth” un yayınlanmasından sonra doğal kaynakların akıllıca kullanılması, savurganlıktan sakınarak, atıkları tekrar kullanmak ve mümkün olduğunca yenilenebilen enerji kaynaklarının tercih edilmesi gerektiği konusunda uzlaşılmıştır. Orman ürünleri sanayisinde meydana gelen atıklar küçümsenemeyecek niteliktedir. Odunun yenilenebilir bir kaynak olarak pek çok avantajı vardır. İşlenmiş odun artıkları başka ürünler için ikincil hammadde olarak kullanılabilir. Orman ürünleri çoğunlukla geri dönüştürülebilir veya yeniden kullanılabilir. Başlıca orman ürünleri sanayi artıkları; kereste endüstrisi atıkları (kereste talaşı, kırıntı, kapak, kerestecik, takoz ve ıskarta mal), levha ürünleri atıkları (yonga levha, lif levha, MDF, kaplama-kontrplak, kontrparke üretiminde ve kullanım aşamasında çıkan parçalar), Mobilya endüstrisi atıkları (rendeleme ve planya artıkları), kağıt endüstrisi artıkları (Sülfit ve sülfat atık çözeltisi, ve diğer yan ürünler) vb. sayılabilir. Elde edilen ürünlerin kullanım sonrası değişik proseslerden geçerek tekrar kullanılması ve bu döngünün oluşturulması gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler için ekonomik ve politik bir hedef haline gelmektedir. Geri dönüştürülemeyen veya yeniden kullanılamayan artıklar veya kullanılmış ürünler enerji kaynağı olması amacıyla yakılırlar. Ancak şunu da belirtmek gerekir ki hammadde kaynaklarından elde edilen bazı orman ürünlerinde çok az atık olması yada hiç olmaması oldukça uzun kullanım süresinin olmasından ileri gelmektedir. Burada amaç odun artıklarının levha sanayinde değerlendirilmesi imkanları ile ikincil lif olarak (atık kağıt) kullanılması ve geri dönüşümün gelecek açısından önemini belirtmektir. Son zamanlarda atık kağıttan üretilmiş lif levha çalışmaları yeniden kullanımın öneminin bir göstergesidir. ODUN İŞLEYEN SANAYİ ARTIKLARI Ağaç işleyen fabrikalar üretimleri sırasında artık oluşturmaktadır. Bunlardan en önemli olanlardan biri kereste fabrikalarının oluşturduğu artıklardır. Tomruklardan kereste elde edilmesi sırasında meydana gelen asıl ürün dışında kalan kısımlar artık olarak adlandırılmaktadır. Bu artık ürünler arasında yan ve uç almadan meydana gelen çıta, takoz, testere talaşı ve kabukların yanında kabuklu yada kabuksuz kapak tahtaları önemlidir. Artıkların oluşması, kullanılan yönteme göre de değişiklik göstermektedir. Örneğin katrak kullanan kereste fabrikalarında en fazla, daire testerelerde daha az, şerit testerelerde en az talaş artığı meydana gelmektedir. Sadece talaş artığının toplam hacme göre % 20’lere ulaştığını söylemek mümkündür. Mobilya ve doğrama fabrika ve atölyelerinde meydan gelen artıklar ise genellikle rendeleme ve şekillendirme sırasında oluşmakta ve bazen bu miktar kullanılan mamul ürünün %30’na kadar çıkmaktadır (Berkel 1952, Öktem 1992). Odun işleyen sanayi artıklarında en büyük hacim (ve en iyi kalite) kereste fabrikalarında yan ve baş alma bölümlerinden elde edilir. Ayrıca kereste talaşı, soyma kaplama çekirdeği, kaplama ve kontrplak üretiminde, mobilya yapımında ortaya çıkan artıklar, kabuk soyma ve ebatlamada ortaya çıkan artıklarda kendi teknik ve ekonomik karakteristiklerine sahiptirler. Ancak artıkların hammadde olarak kullanılmasında işlem kaliteleri arasında büyük farklılıklar vardır ve bir üretim için uygun olmayabilir fakat başka bir üretim için uygun veya kabul edile bilir bir nitelikte olabilir. Kaplama ve kontrplak üretimi sırasında oluşan artıklar; özellikle tomrukların soyma makinesi sıkıştırma kolları arasında kalan, soyma sonunda geriye kalan tomruk silindiri veya soyma artığı (çekirdek) ve ayrıca tomrukların soyma makinelerinde silindirik hale getirilirken oluşan çeşitli boyutlardaki levhalardır. Kesme kaplama makinesi için hazırlanan prizmalarda da çeşitli boyutlarda artık meydana gelmektedir. Diğer taraftan kusurlu kısımların çıkarılması ve levhaların boyutlandırılması sırasında oluşan artıklarda oldukça fazladır. Meydana gelen artık miktarı; kullanılan hammaddenin yani tomrukların çap, boy ve kalitesine ve diğer yandan üretim teknolojisine bağlı olarak %50’ye ulaşmaktadır. Odun işleyen sanayide tolerans kullanma kaçınılmazdır. Örneğin kaplama levha üretiminde elde edilen atık miktarı, 1. kalite kayın tomrukta: % 20, 2. kalitede %25, 3. kalite için % 35’dir. Ceviz, ıhlamur, dişbudak, ve zeytin gibi ağaçlarda 1. kalite tomrukta % 35, 2. kalite tomrukta % 40, 3. kalite tomrukta % 45’tir. Sedir, köknar, çam ve diğer iğne yapraklı ağaçlarda kalite sınıfı 1 olanlarda % 30, 2-3 olanlarda %35. Kavakta her kalite sınıfı için % 35, Meşede sırasıyla % 20,30,35’tir. Kontrplak imalatında ise bu oranlar daha da artmaktadır. Kereste endüstrisinde kayıp ve randıman oranları; Köknar ve ladinde en az % 28 en çok % 72, Çam ve sedirde en az % 35 en çok % 65’tir. Odun işleyen sanayide artık miktarı görüldüğü gibi oldukça fazladır. Bu toleransların çoğu zaman % 50 yi aştığı görülmektedir. Kabuk bir çok proseslerde istenmez. Ayrıca bazı artıklar yapıştırıcı, boya vernik gibi maddeleri de içerdiğinden bir çok endüstride yeniden hammadde olarak kullanımını kısıtlamaktadır. Ağaçların hacim bakımından %10-15’ni kabuklar oluşturur. Kabuklar çok önemli bir potansiyel oluşturmaktadır. Kağıt hamuru üretiminde bazı sakıncaları olmasına rağmen (delignifikasyonu geciktirmekte, ağartma sorunları çıkarmakta, fazla kimyasal madde sarfiyatına neden olmakta, reçine problemi) fazla kalite istenmeyen kağıt ürünlerinde az miktarda kullanılmasına izin verilmektedir ancak istenen başarıya ulaşılamamıştır. Genellikle odunlar enerji amaçlı kullanıldığında kabuklarıyla birlikte kullanılmaktadır. Reçine, tanen, farmakoloji ve parfümeri endüstrisinde, toprak ıslahı, bahçe ziraatında don tehlikesine karşı, temizleme ürünlerinde absorblayıcı olarak, fementasyon yoluyla alkol ve maya üretiminde, drenaj işlerinde, şevlerin stabilizasyonunda, piroliz yoluyla çeşitli kimyasal madde elde edilmesinde kabuklar kullanılmaktadır (Hafızoğlu, 1994). Sanayide hammadde dışında atıkların kullanıldığı alanlardan en önemlisi enerji eldesidir. Odun ve ağaç kabuğu atıklarının bahçecilik ve arazi dolgu maddesi gibi bir çok kullanım yeri olduğu görülmektedir. Kabuğun belirli oranlarda yongalevha ve liflevha sektöründe değerlendirilmesi mümkündür. Diğer yandan işlenmiş odun artıkları odun unu olarak da değerlendirilebilmektedir ve bu ürün pek çok alanda kullanılmaktadır. Odun unu mekanik yollarla arzu edilen boyutlarda ince bir şekilde parçalanmış ve elenmiş odundur. Odun ununun yaklaşık olarak %85’i patlayıcılar, linolyum, plastikler ve diğer kalıplık ürünlerin dolgu maddeleri olarak kullanılmaktadır. Odun üretiminde farklı sınıflar mevcuttur. Sanayi tipi odun unu; büyük çoğunluğu bakalit (%40-50 Odun unu ihtiva eder), linolyum, dinamit, ağaç süsleme kalıpçılığı, suni odun oymacılığı ve plastik üretiminde kullanılmaktadır. Teknik odun unu başlıca fenolik plastiklerde dolgu maddesi olarak kullanılır. Granülemetrik odun unu ise genel olarak dolgu maddesi, absorbent ve aşındırıcı olarak kullanılmaktadır (Bozkurt ve Göker, 1986). Başlıca orman artıkları (aralama kesimi artıkları, kök, kütük ve dallar) ile yıllık bitki sapları sözkonusu sanayi atıklarının dışında tutulmuştur. Yıllık bitki atıkları da önemli bir potansiyel oluşturmakta olup sözü edilen sanayi atıkları ile birlikte değerlendirilebileceği gibi yalnız başlarına da levha endüstrisinde kullanılabilirliği göz ardı edilmemelidir (Bektaş 2002, Güler 2004). Odun atıkları bütün ülkelerde artması ve çok daha pahalı olmasına yol açacaktır. Tüketici ülkeler bu ham madde kaynağı için araştırmalar yaparak, bunları toplamak için daha verimli sistemler geliştireceklerdir. Şu anda atıkların yüksek olduğu ülkelerde önümüzdeki yıllarda atık seviyesinin daha da fazla olacağı tahmin edilmektedir (Anon. 2005). ATIK KAĞIT (İkincil Lif) “Atık” kağıt, ister tüketim öncesi ister tüketim sonrası, yıllardır kağıt endüstrisine katılan hammaddeler arasında önemli bir yere sahiptir. 1970’lerin ortalarından itibaren bu kaynak daha da büyümeye başlamıştır. Hammadde ve enerjinin tüketimini sınırlandırmak, yüksek fiyatlar, odun hammaddesi kıtlığı gibi olumsuz şartlar diğer yandan teknolojik gelişmeyi de modife etmiştir. Lif fiyatlarının yüksek olması odunun gelecekte azalması korkusu gibi etmenler teknik gelişmeyi harekete geçirerek kaynakların kullanım alanları ve yeniden kazanım ve tekrar kullanım oranlarında dünyada artışa yol açmıştır. 1990’lı yıllarda Avrupa da lif ve liflevha tüketiminin %37’si tekrar kullanılmak üzere geri kazanılmıştır. Kağıt ve karton üretiminde kullanılan lifin üçte birinden fazlası atık kağıttan sağlanmıştır. Sağlam bir atık sektörü oluşabilmesi için pek çok şartın yerine getirilmesi gerekir. Düzgün bir kent oluşumu ve nüfus potansiyeli önemlidir. Dağınık ve kırsal kesimlerde atık kağıt toplanması pahalı bir işlemdir. Toplamayı düzenlemek için iyi bir organizasyon alt yapısı ile “ekolojik-toplumsal” bilinç gereklidir. Son dönemlerde artan çevre bilincine paralel olarak gerek kirlilik kaygılarının artması gerekse kağıt endüstrisi için işletme ve yatırım maliyetlerinin yüksek olması, bu endüstrinin atık kağıtların hammadde olarak tekrar kullanılmasını zorunlu kılmıştır. Özellikle kağıt hamuru üretimi için gerekli üretim girdilerinin pahalı olduğu ülkelerde atık kağıtların geri kazanımı daha da önemli bir yer tutmaktadır. Çevre kirlenmesi problemlerinin gittikçe artan baskısı sonucu atık kağıt kullanımının önemi giderek daha çok önem kazanmaktadır. Atık kağıt kulanım oranlarının artırılmasıyla hammadde kullanımı açısından büyük oranda oduna bağımlı olan kağıt endüstrisi, hammadde temini yönünden bir ölçüde rahatlamaktadır. Böylece ülke ormanlarımız üzerindeki baskı da azaltılabilecektir. Atık kağıt kullanımı, çevresel etki ve enerji tasarrufu yönlerinden odundan kağıt hamuru üretimine göre daha avantajlıdır. Kullanım yerlerine uygun olarak üretilecek atık kağıt hamurunun daha ucuza imal edilerek çok sayıda kağıt karton türünün yapımına uygun bir kaynak olabileceği anlaşılmıştır. Atık kağıtların değerlendirilmesiyle bu endüstri dalındaki hammadde açığına büyük oranda katkı sağlanacak ikinci defa kullanıldığı halde her kalitede (yazı tabı, gazete, oluklu mukavva, ambalaj, temizlik ürünleri vb.) kağıdın üretimi mümkün olacaktır (Akgül, Güler 2002). Dünya kağıt endüstrisinin odun kökenli, yıllık bitki ve atık kağıt hammadde miktarlarından elde edilen kağıt hamuru oranları sırasıyla %55, %6.35, %38.57 olarak sıralanmaktadır. Görüldüğü gibi atık kağıt kullanımı yaklaşık %40’lara ulaşmıştır. Ülkemizde 1999 yılı atık kağıtlardan üretilen kağıt-karton miktarı 707.000 ton, aynı yıl dünyada ise 115.331.000 tondur. 2005 yılı için Dünya geri kazanılmış kağıt miktarı 188 milyon ton seviyesine ulaşacağı beklenmektedir. (Anonim, 2005). SONUÇ Orman Ürünleri Sanayisinde oluşan artıkları, ikincil hammadde “secondary raw material” olarak adlandırabiliriz. Teknolojideki gelişmeler kaynak yaratma, temizleme ve artıkların tekrar işlenme potansiyelini arttırmıştır. Sonuçta odun artıklarının kağıt hamuru ve levha üretiminde kullanma miktarları artmıştır. Avrupa’da 1980’lerde 43 milyon m3 1990’ların başında 47 milyon m3 odun artığı (orman ürünleri sanayi artığı) kağıt hamuru, yonga levha ve lif levha üretmek için hammadde olarak kullanılmıştır. Bu rakamın yaklaşık % 70’i diğer bölgelerden ithal yoluyla temin edilmiştir. Bu Avrupa’da hammadde kaynaklarının önemli bir bölümünü oluşturduğunu göstermektedir. Hammadde olarak kullanılan atıkların miktarı 1990’da %61’den 2020’ de % 75’e yükselecektir. Yani 47 milyon m3’den, 77-81 milyon m3’e, artacaktır (Anon. 2005). Buda göstermektedir ki orman ürünleri endüstrisinde lignoselülozik artıklarında artış olacağı gibi bu tür ikincil hammadde kaynakları levha ve kağıt endüstrisine daha fazla kaynak oluşturacak, enerji (yakıt) olarak kullanımını azaltacaktır. Avrupa’da odunsu atıkların % 70’inden fazlası levha ve kağıt hamuru için ham madde olarak kullanılırlar. Bunun nedeni bu ülkelerde gelişmiş orman ürünleri sanayisinin var oluşudur. Geri dönüşüm ve yeniden kullanım oranı, gelişmekte olan ülkelerde daha hızlı artacaktır. Toplumsal bilincin artması sonucunda beklenen faydalar şöyle sıralanabilir; Hammadde kaynaklarımızın ekonomik ve rasyonel bir şekilde kullanmaya yöneltecek, kağıt ve lif levha talebi artacak (çünkü her ikisi içinde atık kağıt kaynağına ihtiyaç vardır), pratik, politik ve ekonomik baskılar belediye yetkililerinin kağıt geri dönüşümünü öteki imkanlara tercih etmelerini güçlendirecek, imalatçılar ürünlerindeki atık kağıt gibi ikincil hammadde kullanım oranlarını çoğaltma yoluna gideceklerdir. Bunun sebebi sadece finansal nedenler değil aynı zamanda çevresel faktörler ve kamudaki imajlarını iyileştirme arzuları da rol oynayacaktır. Dış görünüşün önemli olduğu durumlarda bile tüketiciler atık kağıttan yapılmış ürünleri tercih edeceklerdir. Sonuç olarak gelecek yıllarda odunsu artıkların yakıt (enerji üretimi) olarak kullanımını sınırlayacaktır. KAYNAKLAR: Anonim, Linkler sadece üyelere.... Üye ol]., web sayfası, 2005. Akgül, M.; Güler, C., "Orman Artıkları, Yıllık Bitki, Tarımsal Ve Fabrikasyon Atıklarının Orman Ürünleri Endüstrisinde Değerlendirilmesi", Harran Ünv. Müh. Fak. GAP IV. Mühendislik Kongresi (Uluslararası katılımlı), Bildiriler Kitabı, Cilt II, s. 1613-1620, 6-8 Haziran 2002, Şanlıurfa. Berkel A. Orman Endüstrisinde odun Artıkları İ.Ü. Orman Fak. Dergisi C: 1, S: 2, 1952. Bektaş, İ. Güler, C.; Kalaycıoğlu H., "Ayçiçeği (Helianthus annuus L.) Saplarından Üre-Formaldehit Tutkalı İle Yongalevha Üretimi", KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi, 5 (2) 2002, K.Maraş. Bozkurt, Y., Göker, Y., , Orman Ürnlerinden Faydalanma Ders Kitabı, İ.Ü. Yayın No: 3402, İstanbul. 1986. Güler, C., Akgül, M., "Enerji Üretiminde Tarımsal Artıkların Değerlendirilmesi", Yenilenebilir Enerji Kaynakları Sempozyumu Bildiriler Kitabı, TMMOB Yayın No: E/2001/275, s. 265-272, Kayseri. 2002. Güler, C., Yonga Levha Üretiminde Alternatif Bir Kaynak: “Pamuk Sapları”, Mobilya Dekorasyon Dergisi, Sayı: 58, Ocak-Şubat 2004. European Timber Trends and Prospects: Into the 21st Century, UN-ECE Geneva Timber and Forest Study Papers, Capter 7, (Linkler sadece üyelere.... Üye ol]) Hafızoğlu., H., Orman Yan Ürünleri Kimyası, Ders Notları, 1994, Trabzon. Oktem, E., Orman ve Orman Endistri atıkları,OAE de yapılan çalışmalar. I Ulusal Endüstri Kongresi Bildiriler Kitabı s 199-211, Trabzon. Yazar : Yrd. Doç. Dr. Cengiz GÜLER Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Orman Fakültesi, Düzce

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder