CEZA_EFE

Globalleşme

Bugün dünya yeniden yapılanıyor. Bu değişimin genel adı globalleşmedir. Globalleşme bir süreçtir. Bu süreç, önceki dönemlerde yaratılmış gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkeler ayırımını; sanayileşmiş ülkeler, sanayileşmekte olan ülkeler ayırımını; merkez ülkeler, çevre ülkeler ayırımını anlamsızlaştırmıştır. Global değişim, emeğin işbölümünü dünya ölçeğinde değiştirmesi, coğrafi anlamda iktisadi faaliyetlerin yeniden organize edilmesi ile gündeme gelmiştir.

Birleştirici (integrating), aynı zamanda parçalayıcı (disintegrating) olan globalleşme süreci, bu yazıda bütünü olmayan (partial), çelişkili (contradictory) bir olgu olarak kabul edilmektedir.

Globalleşme, sanayinin iktisadi anlamda gelişmiş ülkelerden Üçüncü Dünya ülkelerine doğru kayması, dünya ürünlerinin ortaya çıkması, (bir arabanın üretilmesinde yirmisekiz ayrı ülke ürünü parçalarının kullanılması), finans piyasalarının çeşitli ülkelere yayılması, önemli sayıda insanın ülkelerarasında hareketi, dünya ölçeğinde demokrasi taleplerinin artması, aynı malların farklı ülkelerde tüketilmesi olarak da tanımlanabilir.

Globalleşme alanları

Globalleşmenin iki alanı var. İlk alan üretimin globalleşmesidir. Üretimin globalleşmesi sermayenin üretim alanı olarak dünyayı bir bütün olarak değerlendirmesi, globalleşmiş üretim sisteminin parçalarını maliyet avantajı açısından iktisadi açıdan optimum bölgelerde gerçekleştirmesidir. İkinci alan ise finansın globalleşmesidir.

Global ekonomi dünya ekonomisi değildir. Global ekonomi global üretim ile global finans tarafından oluşturulan bir sistemdir.

Global üretim

Uluslararası dönemde ulusal ekonomiler arasında mal, sermaye, emek hareketi gerçekleşti. Bu dönemde uluslararasında değişim (exchange) vardı. Globalleşme sürecinde ise global üretim ortaya çıkmıştır. Global piyasaya yönelik olarak gerçekleştirilen global üretim, organizasyonu farklı ülkelerdeki parçalardan oluşan bir sistemdir. Sözkonusu organizasyonda üretimin herbir parçası maliyet, üretim faktörü, fırsat maliyetleri bakımından değişik üretim bölgelerinde gerçekleştirilmektedir.

Global üretim organizasyonu farklı ülkelerin faktör donanımlarındaki maliyet farklarından doğan avantajı kullanmaya yöneliktir.

Dünya iktisadı; globalleşme sürecinde, tüketici davranışlarını, sosyal değerlerini, teknolojileri dünya ölçeğinde aynılaştırmaktadır.

Üretim maliyetlerini belirleyen unsurlar şu şekilde ortaya çıkmıştır; a) hammadde maliyeti, b) ara malı maliyeti, c) emek maliyeti d) dışsal maliyetler.

Globalleşme sürecinde, araştırma-geliştirme faaliyetleri gelişmiş ülkelerde (çoğunlukla da ABD’de) yoğunlaşmıştır. Bu faaliyetlerin çok az bir bölümü azgelişmiş ülkelere aktarılmıştır. Verimlilik oranlarının yükseltilmesine ilişkin araştırmalar çok uluslu şirketlerin merkezlerinde ya da gelişmiş ülke devletlerinin araştırma birimlerinde gerçekleştirilmiştir.

Ucuz doğal kaynaklara (enerji kaynakları gibi) ulaşmak savaş sonrası ABD orijinli şirketlerin dünya ölçeğinde genişlemesinin ilk nedeni olmuştur. Azgelişmiş ülkelerdeki hammadde fiyatları gelişmiş ülkelerdeki benzer hammadde fiyatlarına göre düşüktü. 1969 ile 1974 arası zaman diliminde birincil mal fiyatlarının yükselmesi sermaye birikiminde yapı değişimine neden olmuştur.

Ucuz işgücüne, fakir ülkelerden işgücü akımı ya da üretim birimlerinin fakir ülkelere kaydırılması ile ulaşılmıştır. Japon firmaları kültürel nedenlerden dolayı işgücü göçünü desteklemediler. Bunun yerine üretim birimlerini Güney Kore, Tayvan ile bölgedeki diğer ülkelere kaydırdılar. Avrupa ülkeleri yüksek siyasi, sosyal maliyetine rağmen işgücünü fakir ülkelerden ithal ettiler. ABD firmaları ise, ucuz işgücüne ulaşmak için iki yöntemi de kullandılar. Bir yandan göçü teşvik ettiler, diğer yandan ise bazı üretim birimlerini azgelişmiş ülkelere kaydırdılar.

Üretimin globalleşmesi sürecinde yüksek teknoloji yoğun mallar ayrı öneme sahip oldu. Sözkonusu mallardan microchip information teknoloji kullanan malların üretimine 1971 yılında ABD’de başlanmıştır. 1970’lı yıllarda sözkonusu sektörde üretim hacmi hızla artmış, ancak, 1981 yılında sektör yüksek rekabet ile genişleyen üretim kapasitesi nedeni ile krize girmiştir. Başlangıçta bilgisayar üretimi merkez ülkelerde gerçekleştirilirken (Silicon Valley, California), krizden sonra üretim birimleri ücretlerin düşük olduğu Uzak Doğu ülkelerine kaydırılmıştır. Uzak Doğu ülkelerinde, düşük ücretli, kalifiye olmayan işçiler, üretim birimlerinde işgücü olarak kullanılmıştır. Üretimin talepten fazla olduğu dönemlerde, işgücü, çalıştırıldıkları bölgelerden (çoğunlukla export processing zone adı verilen coğrafi alanlar) alınarak kırsal kesime (sözkonusu alanlardan ülke içine) aktarılmış, bu şekilde azgelişmiş ülkelerdeki emek piyasası iktisadi daralmalara karşı bir anlamda koruyucu rol oynamıştır.

Global üretimi organize eden iktisadi güç, Cox (1982) tarafından uluslararası yönetici sınıfı (transnational manageral class)olarak adlandırılan bir grup olmuştur. Yazara göre sözkonusu güç kendi aralarında iktisadi ilişkileri belirginleşmiş, ortak hareket imkanı yaratmak anlamında kurumları olan, kendilerinin devamlılığını sağlamak konusunda mekanizmalara sahip bir grup insandır. Uluslararası üretimin organizasyonu ile üretimin gerçekleştirilmesinde ulusal ya da uluslararası düzeyde birçok kesim bu yapı içinde organize olmaktadır. Grup üyeleri, merkez ülke hükümetlerine (ABD, Almanya, Japonya) belirli iktisat siyasetlerini çeşitli hedeflerin gerçekleştirilmesine yönelik olarak telkin etmektedirler. Dışa açılmak sözkonusu siyaset önerilerinde anahtar sözcüklerdir. Ülke paralarının istikrarı ile siyasi anlamda istikrar çeşitli ülkelerden talep edilmektedir.

Merkez ülke ile çevre ülke ilişkisi iki şekilde kurulmaktadır. İlki coğrafidir. Bu anlamda üretime ilişkin planlama, araştırma-geliştirme, hangi malların üretileceğine ilişkin karar, hedef pazarların seçimi merkez ülkede gerçekleştirilmektedir. Yalnızca üretim üçüncü dünya ülkesinde gerçekleşmektedir. İkincisi işlevsel (occupational) ayırımdır. Burada merkez ülke işgücü belirli oranlarda çevre ülkede üretim yapmakta, belirli ölçüde çevre ülke işgücü ise merkez ülkede üretim biriminde çalışmaktadır. İkinci ayırımda belirleyici olan işgücüdür. Globalleşme sürecinde ikinci ayırım, merkez ile çevre ülke ilişkisinde belirleyici olmuştur.

Globalleşmenin ikinci alanı global finanstır.

Global finans

Global finans ulusal devletler tarafından düzenleme dışı bırakılmış, yirmidört saat çalışan, elektronik bir sistemdir. Sistemde karar merkezleri siyasal başkentler değil, global şehirlerdir. Sözkonusu şehirler New York, Londra, Tokyo başta olmak üzere global şehirlerdir.

Casino Capitalism (1986) adlı kitabında Susan Strange 1980’lerin dünya finans piyasalarını yirmidört saat .çalışan bir casino’ya benzetmektedir. Dünya finans sistemi, spekülasyona açık olduğundan, üretim ile ticaret bakımından yıkıcı (destructive) sonuçlar yaratma potansiyeline sahiptir.

Yazara göre günümüzde dünya iktisadının anlaşılması önceki dönemlerde oluşturulmuş bilgi biçimi ile mümkün değildir. Dünya iktisadının anlaşılması yeni bir tartışma çerçevesi yaratmak durumunda mümkündür. Strange, coğrafyası olmayan yeni iktisadi güçler ile iş uygarlığı kavramlarını bu amaçla oluşturmuştur.(Strange 1989, 1990).

Global finans ile global üretim alanları, potansiyel anlamda birbirleri ile çelişkilidir. Global üretimin artması finansal istikrara, aynı zamanda siyasi istikrara bağlıdır. Günümüz finans piyasaları ise istikrarsızdır. Global finans sistemi kredi yaratmak fonksiyonuna sahip olması nedeni ile gelecekteki üretimi kontrol etmektedir. Finans alanındaki bir krizin reel alanda krize neden olması ihtimali, bugün önceki dönemlerden daha yüksektir. Bunun nedeni finans alanının hükümetlerin siyasi kontrolleri dışında tutulmuş olması, finans piyasalarının en güçlü hükümetler tarafından dahi etkilenemez olmasıdır.

Finans piyasaları hükümetlerin düzenlemeleri dışındadır. Global finans düzenleme dışı (unregulated) olarak çalışmaktadır. G7 hükümetleri dahil hükümetler, finans piyasalarını düzenleme gücüne sahip bulunmamaktadırlar. Global ekonominin yönetimi ulusal ekonomi yönetiminden farklı olarak siyasi merkez dışındadır. Bretton Woods sistemi döneminde oluşturulan uluslararası kuruluşlar, Dünya Bankası, IMF, GATT, son yıllarda global ekonominin yönetiminde yetersiz kalmaktadırlar.

Global ekonominin yönetimine ilişkin siyasi otorite yetersizliği yeni bir kavramın doğmasına neden oldu. Kavram:hükümetsiz yönetim (governance without government) kavramıdır.

İktisadi siyaset imkanı

İktisat siyaseti oluşturulması, uygulanması birçok ekonomide, globalleşme sürecinde sınırlanmıştır. Yabancı para siyaseti, maliye siyaseti ile dış ticaret siyaseti önceki dönemlerden farklı oluşturulmaya başlanmıştır. Önceki dönemlerde iktisat siyasetinde belirli hedeflerin gerçekleştirilmesine yönelik olarak çeşitli siyaset değişkenleri kullanılırken, globalleşme sürecinde ise iktisat siyaseti ekonominin gidişatına göre tedbir almak, piyasadaki eğilimlere uyum sağlamak anlamında kullanılır olmuştur.

İktisat siyaseti birçok bakımdan anlam, hedef değiştirdi. Gelişmekte olan ülkelerde ulusal kalkınmacılık modelinden vazgeçilmiştir. İktisat siyasetlerinde amaç, birçok ülkede, ulusal iktisatın global iktisata uyumlulaştırılması olmuştur.

İktisat siyaseti değişikliğinin yaşandığı ülkelerden biri de Meksika’dır. Meksika hükümeti dış borç ödemelerinin gerçekleştirilmesi amacına yönelik olarak ülke tüketimi için gereken orta ölçekli tarım işletmelerinin reformu projesi yerine büyük ölçekli, lüks ihracat malları üreten tarım işletmelerini desteklemiştir.

Globalleşme ve demokrasi

Globalleşme ve demokrasi birlikteliği, İngiltere’de, liberal parlamenter sistemin gelişimi ile sanayi devrimi, piyasa genişlemesinin eşzamanlılığı nedeniyle tarihidir. Ancak, İngiltere’de piyasanın çalışır hale gelmesi, ardından genişlemesi şartlarının oluşması kendiliğinden olmamıştır. Gelişim siyasi müdahale ile olmuştur. İngiltere’yi izleyen Fransa’da da devlet piyasanın genişlemesinde liberal değildir. Şili’de Pinochet yönetimi liberal piyasa sisteminin temellerini demokrasi dışı metodlar kullanarak yaratmıştır.. Türkiye’de de piyasa ekonomisi bir askeri müdahale döneminde (1980’lerde) oluşturulmuştur. Birçok başka ülkede de liberal piyasa sistemi demokrasi dışı projeler kullanılarak oluşturulmuştur.

Karl Polanyi’nin (1957) belirttiği gibi piyasanın yaratılması, işletilmesi devlet eliyle mümkündür.

Demokrasi kavramı, iktisadi kriz sonrası dünyada yeniden tanımlanmıştır. Demokrasinin yeni tanımı, başlangıcı ondokuzuncu yüzyıl olan siyaset ile iktisat ayırımı temelinde yapılmıştır. İktisat ile siyaset ayırımı Anglo-Saxon geleneğinde ondokuzuncu yüzyıldan 1970’lere kadar yapılmıştır.

Buna göre iktisadi yönetim siyasetten ayrı olmalıdır. İktisat teknik bir iştir, siyasi baskılardan korunmalıdır.

Birçok ülkede, 1980’lerde, buna uygun kurumsal değişiklikler yapılmış, bazı durumlarda anayasal düzenlemer yapılmıştır. İktisadi yaşamın yönetimi olabildiği kadar siyasi alan dışına taşınmıştır. Dünyanın birçok bölgesinde depolitization yaşanmış, sınırlı demokrasi (iktisat dışı demokrasi) dönemine girilmiştir. Sözkonusu ayırım Türkiye’de de yapılmıştır.

Çevre ülkelerde globalleşme sürecinde yaşanan gelir dağılımının daha da bozulması ile birlikte sınırlı demokrasi projesinin ne kadar sürdürülebilir olduğu belirsiz görünmektedir. Çevre ülkelerdeki gelişme belki de Sovyet imparatorluğundaki gelişmeye benzemektedir. Başarılı glasnot ile birlikte başarısız perestroika projesi birarada gerçekleşmiştir.

Yeni bir global yapı ortaya çıkmaktadır. Bağımsız devletler sistemi, bugün, dünya iktisatını, siyasetini anlamak bakımından geçerli değildir. Bağımsız devletler, iktisat üzerindeki gücünü önemli ölçüde yitirmiş görülmektedirler. Globalleşme sürecinde makro bölgecilik (macro-regionalism) ile mikro gölgecilik (micro-regionalism) aynı anda ortaya çıkmıştır. Üç makro bölge; Avrupa merkezli AB, Japonya merkezli Uzak Doğu ile ABD merkezli Kuzey Amerika bölgesi. Büyük olasılıkla, önümüzdeki dönemde, sözkonusu bölgeler birbirilerine açık olacaklardır. Farklı bölgelerdeki iktisadi birimlerarası iktisadi ilişkilerin yoğun olması beklenmektedir. Makro bölgeler iktisadi faaliyetler için siyasi-iktisadi çerçeve olacaklardır. Makro bölgeler globalleşmenin bir yüzüdür. Globalleşme makro bölgeciliği desteklemektedir.

Kaynaklar

Cox, Robert W. (1982) Production and Hegemony Toward a Political Economy of World Order, The Emerging International Economic Order, Dynamic Process, Constraints and Opportunities içinde, Ed. Harold K. Jacobson and Dusan Sidjanski, Saga Publications

Cox, Robert W. (1981) In Search of International Political Economy A Review Essay, New Political Science, 516

Cox, Robert W. (1993) Realism, Political Economy and the Future World, New Diplomacy in the POst-Cold War World Essays for Susan Strange, Eds. Morgan, R., Lorentzen, J., Leander, A., Guzzini, S., St. Martin’s Press

Cox, Robert W. (1991) The Era of Global Competetion, Eds. Daniel Drache and Meric S. Gertler, McGill-Queen’s University Press

Strange, Susan (1986) Casino Capitalism, Oxford: Blackwell Publishers, 1986

Srange, Susan (1989) Toward a Theory of Transnational Empire, in E.-O. Czempiel and J. Rosenau (eds.) Global Changes and Theoretical Challenges (Lexington, Mass.:Lexington Books

Stange, Susan (1990) The Name of the Game, in N.X.Rizopoulos (ed.), Sea Changes (New York: Counsil on Foreign Relations)

Mittelman, James (1994) 33.696.03: Globalization: Power, Production, and Culture ders notları, The American University (Washinton, D.C.)

Polanyi, Karl (1944) The Great Transformation, Beacon Press

Gökal, İsmail (1995) Globalization and Democracy, 33.696.03: Globalization: Power, Production, and Culture dersinde verilen seminer notu, The American University (Washinton, D.C.)