Yeryüzündeki sıcaklığı etkileyen faktörler

İsimli konu WH 'Soru Cevap' kategorisinde, Misafir üyesi tarafından 21 Aralık 2009 tarihinde yazılmıştır. Konu Özeti: Yeryüzündeki sıcaklığı etkileyen faktörler. cevaP .... Türkiye'de tarımı etkileyen faktörler > Çözünürlük çözünürlüğü etkileyen faktörler.. ...

  1. cevaP ....
    21 Aralık 2009
    #1
  2. Yeryüzündeki sıcaklığı etkileyen faktörler Cevapları

  3. SICAKLIK DAGILISINI ETKiLEYEN FAKTÖRLER (SICAKLIK ETMENLERi)

    Yeryüzündeki sıcaklığı etkileyen 9 faktör vardır. Bunlar sırasıyla aşağıda açıklanmıştır.

    1. Günes isinlarinin yeryüzüne düsme açisi
    Yeryüzünde sicaklik dagilisini etkileyen en önemli faktördür. Günes isinlari bir yere ne kadar dik düserse, orasi o kadar fazla isinir. Düsme açisi küçüldükçe isinma azalir. Düsme açisini belirleyen etkenler sunlardir:
    a. Dünya’nin sekli ve enlem: Dünya’nin sekline bagli olarak, Ekvator’dan kutuplara dogru gidildikçe günes isinlarinin yere düsme açilari küçülür. Bunun sonucunda da Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sicaklik azalir.

    b. Yasanan Mevsim: Dünya’nin eksen egikligi ve yillik hareketine bagli olarak günes isinlarinin düsme açisi yil boyunca degisir.
    Buna göre, Kuzey Yarim Küre, yaz mevsiminde günes isinlarini daha dik, kisin daha egik alir.
    c. Günün Saati: Dünya’nin günlük hareketine bagli olarak, günes isinlarinin bir noktaya gelis açisi gün boyunca degisme gösterir. Günes isinlari sabah ve aksam egik açiyla, ögle vakti ise gelebilecegi en dik açi ile gelir.
    d. Baki ve egim: Günes isinlarinin düsme açisi, yersekillerinin Günes’e bakma durumuna göre (Bakiya göre) ve yersekillerinin egimine göre degisir.

    2. Günes isinlarinin atmosferde katettigi yol
    Günes isinlarinin atmosferde aldigi yol uzadikça enerji kaybi o oranda artar. Dik açi ile gelen isinlar daha kisa bir yoldan yeryüzüne ulasir ve daha az kayba ugrar. (Ekvator çevresi gibi)
    Dar açi ile gelen isinlar ise, daha uzun bir yoldan yeryüzüne ulasir ve daha fazla kayba ugrar. (Kutup çevreleri gibi)
    3. Güneslenme Süresi
    Güneslenme süresi arttikça sicaklik artar. Yaz aylarinda güneslenme süresi fazla oldugundan sicaklik degerleri yüksektir. Yine gün içinde en yüksek sicakliklarin tam ögle vakti degil, ögleden birkaç saat sonra olmasi güneslenme süresi ile ilgilidir. Geceleri ise, Günes’ten enerji alinmadigi için soguma görülür. Bu nedenle günün en soguk ani, sabah Günes dogmadan önceki andir.
    4. Yükselti
    Troposfer katinda, yerden yükseldikçe sicaklik degerleri her 100 m. de 0,5 °C azalirken, alçaldikça her 100 m. de 0,5°C artar.
    5. Kara ve Denizlerin Dagilisi
    Ayni miktarda günes enerjisi alan karalar ve denizler ayni derecede isinmazlar. Karalar denizlere oranla daha fazla ve çabuk isinirken, denizler daha az ve geç isinirlar. Yine karalar denizlere oranla daha fazla ve çabuk sogurken, denizler daha az ve geç sogurlar.
    Denizler karalara oranla geç isinip geç sogudugu için, karasal iklimlerde en sicak ay Temmuz, en soguk ay Ocak iken, denizel iklimlerde en sicak ay Agustos, en soguk ay Subattir.
    6. Nem Miktari
    Nem, bir yerin fazla isinmasi ve sogumasini önler. Sicaklik farkini azaltir. Günes isinlarinin dik ve dike yakin geldigi Ekvator çevresi Dünya’nin en sicak yerleri olmasi gerekirken, nemin fazlaligindan dolayi olmamistir. Dünya’nin en sicak yerleri ise Dönenceler civari (Tropikal çöller) olmustur.
    Kis mevsiminde, havanin bulutlu oldugu günlerde, isi kaybi azaldigindan sicaklik degerleri yüksektir. Havanin bulutsuz oldugu günlerde ise, isi kaybi daha fazla oldugundan sicaklik degerleri düsüktür. Kuru ve ayaz bir hava yasanir.
    Nemin fazla oldugu deniz yüzeylerinde, vadilerde ve alçak ovalarda nemin fazlaligindan dolayi sicaklik kaybi az iken, dag zirvelerinde nemin azligindan dolayi sicaklik kaybi fazladir.
    7. Okyanus Akintilari
    Okyanus akintilari, hem denizler hem de karalar üzerinde havanin sicakligini etkilerler. Bu akintilar sicakligin Ekvator’dan kutuplara dogru düzenli olarak azalmasini engeller.
    Ekvator yönünden gelen Gulf - Stream, Brezilya, Kurosivo ve Alaska gibi akintilar sicakligi yükseltir. Buna karsilik, kutup yönünden gelen Labrador, Kanarya, Oyasivo, Benguela ve Kaliforniya gibi akintilar sicakligi düsürür.
    8. Rüzgârlar
    Kuzey Yarim Küre’de güneyden, Güney Yarim Küre’de de kuzeyden esen rüzgârlar, Ekvator yönünden geldikleri için sicakligi artirir. Kutup yönünden gelen rüzgârlar ise, sicakligi düsürürler. Bu durum enlem - sicaklik iliskisine örnektir.
    Denizden karaya dogru esen rüzgârlar kisin ilitici, yazin ise serinletici etki yapar.
    Karadan denize dogru esen rüzgârlar ise, kisin sicakligi düsürücü, yazin ise sicakligi yükseltici etki yapar.
    9. Bitki Örtüsü
    Bitki örtüsü, günes isinlarinin bir kismini emerek gündüz yerin fazla isinmasini önler. Gece ise, yerden isiyan sicakligin bir bölümünü tutarak fazla sogumayi engeller. Bunun sonucunda, bitki örtüsünün gür oldugu alanlar ile seyrek oldugu alanlar arasinda, sicakligin dagilisi açisindan önemli farklar ortaya çikar.
    SICAKLIGIN YERYÜZÜNDEKI DAGILISI
    Sicakligin yeryüzüne dagilisi izoterm adi verilen es sicaklik egrileri ile gösterilir. Sicaklik haritalarina ise izoterm haritalari denir. izoterm haritalari günlük, aylik ve yillik olabilir. Bu haritalarin bir kismi gerçek sicakliklari gösterir. Bunlara gerçek izoterm haritalari denir. Bu haritalarda yükseltinin etkisi hesaba katilir. Bir de, yükselti degerleri her yerde sifir metre kabul edilerek, sicaklik degerlerinin buna göre düzenlenip çizildigi haritalar vardir. Bu haritalara da indirgenmis izoterm haritalari denir. Her yerin gerçek sicakligina, yükseltiden dolayi kaybettigi sicakligin eklenmesiyle indirgenmis sicaklik bulunur.
    Örnegin, 1000 m. yükseklikteki bir yerin gerçek sicakligi 16°C ise, buranin indirgenmis sicakligi;


    Dünya Yillik Ortalama Sicaklik Dagilisi

    • Yeryüzünde üç farkli sicaklik kusagi olusmustur.

    • Genel olarak (Dünya’nin sekli sonucu) Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sicaklik azalir. Ancak en yüksek sicakliklara dönenceler çevresinde rastlanmaktadir.
    • Kuzey Yarim Küre, Güney Yarim Küre’den daha sicaktir. Çünkü, Kuzey Yarim Küre’de karalar, Güney Yarim Küre’de denizler daha fazla yer kaplar.
    • Kuzey Yarim Küre’de, yüksek enlemlerdeki karalarin bati kiyilari, dogu kiyilarina göre daha sicaktir. Sebebi, sicak okyanus akintilaridir. (Gulf - Stream, Alaska, vb.)
    • Kuzey Yarim Küre’deki sicaklik farklari Güney Yarim Küre’den daha fazladir. Sebebi, kara - deniz dagilisidir.
    • Termik Ekvator ortalama 8° kuzeye kaymistir. Nedeni, kuzeyde karalarin fazla olmasi ve sicak okyanus akintilarinin etkisidir.
    Dünya Ocak Ayi Ortalama Sicaklik Dagilisi

    • Ocak ayinda, Kuzey Yarim Küre’de kis mevsimi yasanir.
    • Bu ayda Dünya’nin en soguk yerleri Sibirya, Kanada ve Grönland’in kuzey bölgeleridir.
    • Bu ayda Dünya’nin en sicak yerleri, Oglak Dönencesi üzerindeki kara içleridir.
    Dünya Temmuz Ayi Ortalama Sicaklik Dagilisi

    • Temmuz ayinda, Kuzey Yarim Küre’de yaz mevsimi yasanir.
    • Bu ayda, Dünya’nin en sicak yerleri Büyük Sahra, Arabistan Yarimadasi’nin iç kisimlari, iran, Orta Asya, Meksika, Amerika’nin orta kesimleri ve Arizona çevresidir.
    • Bu ayda Dünya’nin en soguk yerleri Antarktika Kitasi’ndadir

    alıntı
    21 Aralık 2009
    #2
  4. SICAKLIK
    Yerin ve atmosferin ısı kaynağı güneştir.Atmosfer yerden yansıyan ışınlarla ısındığı için alt katları sıcak üst katları soğuktur.Yükseldikçe sıcaklık her 200 metrede 1 derece azalır.
    Sıcaklık iklim elemanları içinde en fazla etkiye sahiptir.
    *İklim elemanlarını kontrol eder, dağılış ve etkinliklerini kontrol eden elemandır.
    *Yeryüzünün ve atmosferin ısınmasında magmanın etkisi yoktur.

    Sıcaklık Terselmesi (Inversion)
    Kışın soğuk ve durgun havalarda soğuk hava çökerek zemine yerleşir. Sıcak hava da onun üzerinde yükselir. Böylece yükseldikçe sıcaklık azalacağı yerde artar . Buna denir. Bu olay kışın şehirlerde hava kirliliğini daha da artırır.

    YERYÜZÜNDEKİ SICAKLIĞI ETKİLEYEN FAKTÖRLER

    1) Güneşe Bağlı Faktörler;
    Yeryüzüne güneşten gelen enerji solar konstant ile belirlenir.Atmosferin üst sınırında 1 cm kareye dakikada gelen kalori miktarına solar konstant yani güneş sabitesi denir.
    Güneş sabitesi dünyanın güneşe yaklaşıp uzaklaşmasıyla değişir.Dünya güneşe en yakın olduğu 30 Ocak günü güneş sabitesi artar, en uzak olduğu 4 Temmuz tarihinde güneş sabitesi azalır.
    Dünya güneşten gelen enerjiden tam olarak yararlanamaz.Bu enerjinin %33'ü bulutlardan ve atmosferden uzaya geri yansır.Buna albedo denir, geri kalan enerji ise yer atmosferinin ısıtılmasına ve aydınlatılmasına yarar.

    2) Dünyanın Şekli( enlem etkisi ):
    Güneş ışınlarının geliş açısı enleme göre değişir.Ekvator çevresine dik ve dike yakın açıyla, kutuplar çevresine eğik açıyla gelir. Bu nedenle ekvatordan kutuplara doğru sıcaklık azalır.
    Bu nedenle;
    Ekvator çevresinden gelen rüzgarlar sıcaklığı artırırken , kutup bölgesinden gelenler sıcaklığı düşürür.
    Kutuplara yakın yerden gelen okyanus akıntıları soğuk iken, Ekvatora yakın yerden gelenler sıcak su akıntısı şeklindedir.
    Denizlerin sıcaklığı ve tuzluluğu kutuplara doğru azalır.
    Tarımın yükselti sınırı, Toktağan kar sınırı (Daimi kar sınırı), Orman üst sınırı kutuplara doğru azalır.
    Akarsuların donma süresi kutuplara doğru uzar.
    Bitki örtüsü aralıksız kuşaklar oluşturur.

    3)Dünya’nın Günlük Hareketleri:
    Güneş ışınlarının düşme açısı günün saatine göre değişir.Sabah ve akşam saatlerinde ışınlar yatık düşer ve atmosferde daha uzun yol (tutulma fazla) geçerek gelirler.Bu yüzden bu saatlerde sıcaklık azdır.Öğle saatlerinde ışınlar dik düşer ve atmosferde daha kısa yol izleyerek gelir sıcaklık yüksektir.Ancak en yüksek sıcaklık Güneş ışınlarının en dik geldiği 12’de ölçülmez.En yüksek sıcaklık enerji birikiminin en yüksek olduğu öğleden sonra (13 – 14) ölçülür.
    En düşük sıcaklıkta sıcaklık kaybının en fazla olduğu an ise Güneş’in doğuş anıdır (05-06).Çünkü gün boyunca ısınan yeryüzü gece boyunca sıcaklık kaybeder.

    4)Dünya’nın Yıllık Hareketi Ve Eksen Eğikliği:
    Yer ekseninin sağa doğru 23 derece 27 dakika eğik olması Dünya’nın Güneş’e karşı konumunun değişmesine neden olur.Bu nedenle Güneş ışınları 21 Haziran’da K.Y.K , 21 Aralık’ ta G.Y.K dik düşer.Dolayısıyla yarım kürelerde farklı mevsimler ve farklı sıcaklıklar görülür.
    Ayrıca sıcaklık gecikmesinden dolayı K.Y.K’da en sıcak aylar karalarda Temmuz Ağustos,denizlerde eylüldür. G.Y.K’ den sıcak aylar karalarda Ocak ve Şubat’tır,Denzlerde mart ayıdır.

    5)Yükseltinin Etkisi:
    Atmosfer yerden yansıyan ışınlarla ısındığı için alt katları sıcak, üst katları soğuktur.Yükseldikçe sıcaklık 200m’de 1c derece azalır.Çünkü yükseldikçe nem ve yoğunluk azalmaktadır.Ayrıca yerler alçak yerlere oranla gündüz daha fazla ısınır.

    YÜKSELTİ ARTTIKÇA NEDEN
    Sıcaklık azalır. Troposfer yerden ışıma yoluyla ısındığı için
    Yerçekimi azalır Yerin merkezinden uzaklaştığı için
    Atmosfer kalınlığı ve yoğunluğu azalır. Gazlar yerçekiminin etkisi ile zeminden toplanır
    Nem azalır. Nem ağır olduğu için zeminde toplanır
    Basınç azalır. Atmosfer kalınlığı ve yoğunluğu azaldığı için
    Mekanik çözülme artar. Sıcaklık farkı arttığı için
    Sıcaklık farkı artar Gazların yoğunluğu ve nem azaldığı için
    Bitki türü azalır Sıcaklık ve nem oranın azalması

    6)Atmosfer’in Nem Derecesi:
    Havadaki nem ısınmayı ve soğumayı azaltır.Günlük sıcaklık farkının fazla olmasının önler.Nemin fazla olduğu bölgelerde ısınma ve soğuma yavaş, az olduğu bölgelerde hızlı olarak gerçekleşir.Kışın bulutsuz günlerde hava çok soğuk olur.
    -- Bulutlu günlerde sıcaklık farkları azalır.
    --- Nemli hava, kuru havaya göre geç ısınır ve geç soğur.
    Denizellik Ve Karasallık : Bir bölgenin denize yakın ya da uzak olması (deniz etkisinden faydalanma oranı) iklimini etkiler. Denizler geç ısınıp geç soğur. Çünkü, ısı iletkenlikleri zayıftır. Böylece deniz etkisi altında bulunan (denize yakın) yerlerde de hava geç ısınıp, geç soğur. Bir başka etkisi ise denizden esen rüzgarların kışın iiıtıcı, yszın serinletici etki yapmasıdır.
    Ilıman şartlar etkili oiur. Oysa deniz etkisinden uzak yerlerde hava çabuk ısınır. çabuk soğur. Çünkü havadaki (atmosferdeki) nam oranı (atmosfer yoğunluğu) düşüktür.

    Denizellik ve Karasallığı Belirleyen Özellikler
    1.Hava çabuk ısınıp, çabuk soğuyorsa karasal, geç ısınıp geç soğuyorsa denizel iklim şartları etkilidir.
    2.Kış erken geliyor uzun sürüyorsa karasal, geç gelip kısa sürüyorsa denizellik etkilidir.
    3.Yaz ve kış arasındaki sıcaklık farkı fazlaysa karasal, azsa denizellik etkilidir.(Karasal ve denizel ortamlar arasında sıcaklık farkı yazın en az, kışın en fazladır.)
    4.Yıllık sıcaklık farkı fazlaysa karasal, azsa denizeldir.
    5.Atmosferdeki nem oranı fazla ise denizel, az ise karasal'dır.
    6.Yıl içindeki yağışlar yaz ve ilkbaharda toplanıyorsa karasaldır.
    7.Yıllık ortalama yağış 500 mm kadarsa karasal, 500 mm fazla ise denizeldir.
    8.Bitki örtüsünce zengin ise denizel, fakirse karasaldır.
    9.Bitkiler geniş yapraklı ve her mevsim yeşil kalabiliyorsa denizel, iğne yapraklı ve bodur ise karasal'dır.
    10.Sıcaklık eksi değerlere iniyorsa karasal, eksi değerlere inmiyorsa denizeldir.

    7)Bakı Ve Eğim:
    Eğimin fazla olduğu yerler Güneş ışınlarını daha dik alırken eğimin az olduğu yerler Güneş ışınlarını daha eğik alır. Böylelikle eğimin fazla olduğu yerler fazla ısınırken, eğimin az olduğu yerler az ısınır.
    Cisimlerin Güneş’e göre olan durumlarına bakı denir.Güneş’e dönük olan yamaçlar daha çok ısınır.K.Y.K’da güney yamaçlar;G.Y.K’de kuzey yamaçlar daha fazla ısınır.

    Güneşe dönük yamaçlarda;
    1.Güneşlenme süresi daha uzun
    2.Sıcaklık daha fazla
    3.Aynı tür bitkilerin olgunlaşma süresi daha kısa
    4.Ormanın (ağacın) yetişme sınırı daha yüksek
    5.Karların erime süresi daha erkendir.
    6.Daima (toktağan) kar sınırı yüksektir

    8)Kara Ve Denizlerin Etkisi:
    Karalar denizlere göre daha çabuk ve daha çok ısınırlar ve soğurlar.Denizler ise geç ısınıp geç soğurlar.Bundan dolayı karalarda yazın sıcaklık çok yüksek, kışında çok düşüktür.

    Bu durumun nedenleri;
    kara ve denizin özgül ısı farklılığı,karaların sabit denizlerin hareketli olmaları,kara ve deniz üzerindeki nemin farklı olması ve ışınların karalarda 1 metreye,denizlerde 200 metreye kadar ulaşmasıdır.
    Kara ve denizlerin farklı ısınmasının sonuçları:
    Denizler geç ısınıp geç soğur,karalar erken ısınıp erken soğur.Bu yüzden karalarda sıcaklık +70, -70 arasında oynarken, denizlerde2,+34 arasında oynar
    Karalarda en soğuk ay Ocak iken denizlerde Şubat ayıdır.Karalarda en sıcak ay Temmuz-Ağustos iken denizlerde eylül ayıdır.
    Kara ve deniz meltemleri meydana gelir.
    Denizler karalara göre kışın ılık,yazın serin olduğundan denizlerden gelen rüzgarlar kışın ılık yazın serindir.
    Kuzey yarımküre Güney yarımküreden –2 derece daha sıcaktır.
    Kuzey yarımküre’deki sıcak kuşak Güney yarımküreden daha geniştir.

    9)Deniz Akıntıları:
    Ekvator’dan kutuplara giden akıntılar sıcaklığı arttırırken,kutuplardan gelenler sıcaklığı azaltırlar.Akıntılar sayesinde kıtaların 50,70 derece enlemleri arasındaki batı kıyıları doğu kıyılarından sıcaktır.Akıntılar sıcaklık kuşaklarının genişliğini etkilediği için sıcaklık kuşaklarının genişliği enleme uymaz.
    Termik Ekvatorun yer Ekvator'undan sapmalar göstermesinin nedenlerinden biri okyanus akıntılarıdır.
    Sıcaksu akıntıları: Soğuksu akıntıları:
    Gulfstream Labrador
    Alaska Kaliforniya
    Brezilya Humbolt
    Kroşiva Benguela
    Oyoşivo
    60° Kuzey enleminin Ocak ayı ortalama sıcaklığı -16°C iken, Kuzeybatı Avrupa kıyılarının Ocak ayı ortalama sıcaklığı +2, +3 °C dir. Bunun nedeni Golf—setream sıcak su akıntısıdır. Aynı enlemdeki Kanada'nın doğu kıyılarının Ocak ayı ortalaması -20°C, -25 °C dir. Bunun nedeni labrador soğuk su, akıntısıdır.

    10) Rüzgarın Etkisi:
    Rüzgarlar geldikleri yerin sıcaklıklarını ulaştıkları yerlere taşırlar.Enlem faktöründen dolayı K.Y.K’ de güneyden esen, G.Y.K’ de ise kuzeyden esen rüzgarlar hava sıcaklığını yükseltir.Denizden karaya esen rüzgarlar ise yazın serinletici,kışın ılıtıcı rol oynar.
    11)Bitki Örtüsünün Etkisi:Ormanlar yazın serin,kışın ılık olur.Çünkü orman toprağın nemini korur.Böylece ormanlık alanlarda günlük sıcaklık farkı az,çıplak alanlarda ise çok olur.

    Yeryüzünde sıcaklığın dağılışı:
    Yeryüzünde sıcaklık her yerde aynı değildir.Bunda daha çok enlem,kara ve denizlerin dağılışı ve yükseltinin etkisi vardır.Yeryüzünde Güneş ışınlarının düşme açısına bağlı olarak matematik iklim kuşakları oluşmuştur.Sıcaklık kuşakları ise kara deniz dağılışı,okyanus akıntıları,yükselti,nemlilik gibi diğer etmenlerin etkisiyle oluşmuştur.K.Y.K’de ılıman ve sıcak kuşağın daha geniş yer kaplaması karaların fazla yer kaplamasındandır.

    A) Sıcak Kuşak :
    Sıcaklık ortalaması 20 derecenin üstündedir.Sıcaklık farkı azdır. (eko car 1-2 derece) sıcaklık geçilmesi görülmez.

    B) Ilıman Kuşak :
    Yıllık sıcaklık ortalaması 20-10 derece arasındadır.Karaların batı kesimlerinde yıllık sıcaklık farkı az,iç kesimlerinde ise fazladır.

    C) Soğuk Kuşak :
    En yüksek sıcaklık ortalaması 10 derecenin altındadır.
    21 Aralık 2009
    #3
soru sor

Yeryüzündeki sıcaklığı etkileyen faktörler

Alakalı Aramalar:

  1. sıcaklığı etkileyen en önemli faktör