HoLyWar

DÜZ


YUVARLAK




GENİŞ


DAR


GENİŞ


DAR

KALIN


A


I


O


U

İNCE


E


İ


Ö


Ü


Büyük Ünlü Uyumu:

Sözcüğün ünlüleri arasındaki kalınlık incelik uyumudur. İlk hecedeki ünlü kalınsa diğer ünlüler de kalın,inceyse diğerleri de ince olur.

Ör: Çocuklar, beklemişler�Karışık gelmişse BÜU�ya uymaz.Ör:İnsan, kalem,kitap...



→Aslen Türkçe oldukları halde sonradan uğradıkları ses değişikliği nedeniyle BÜU�ya uymayan kelimeler de vardır.Ör:Kardeş (kardaş), elma (alma), anne (ana)�

→Türkçede bazı ekler BÜU�yu bozar:

☻-ken : bakarken

☻-ki : akşamki

☻-leyin : sabahleyin

☻-gil : dayımgil

☻-imtırak :sarımtırak

☻-daş :meslektaş

☻-yor :bekliyor

→Türkçede ilk heceden sonra o, ö ünlüleri bulunmaz.-yor eki hariç.

→Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde BÜU aranmaz: ilkbahar, petrol, tek�

→ BÜU�ya uymayan kelimelere gelen ekler kelimenin son hecesindeki sese uyar:insanın�

Küçük Ünlü Uyumu:

Kelimenin ünlüleri arasındaki düzlük-yuvarlaklık uyumudur. Buna göre:

→İlk ünlü düzse (A,E,I,İ ) diğerleri de düz,

→İlk ünlü yuvarlaksa (O,Ö,U,Ü) sonraki

→ ya düz geniş (A,E)

→ya da dar yuvarlak (U,Ü) olarak gelir. Başka bir ifadeyle:

�Balıkesir� → �Balıkesir�

�Koyun ölür� → �Tavuk güler��

ÖR: bekledim, kömürlük, gövdesi, umursamaz, tarafsızlık, yorgunluktan

→KÜU kelimenin tamamında değil, komşu iki hece arasında aranır: yumurtacı, yuvarlaklık, görebilmişti�

→ Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde KÜU aranmaz.



→-yor eki KÜU�yu devamlı bozar:olmuyor.

*

→Aslen Türkçe olduğu halde KÜU�ya uymayan kelimeler de vardır:Tavuk, kabuk, kavun, yamuk, çamur�Bunlarda �b,m,v� dudak ünsüzlerinin yuvarlaklaştırıcı etkisi vardır.

→BÜU�ya uymayan kelimeler KÜU�ya uysa bile uymaz sayılır:Kalem,insanlık,





ÜNSÜZLER:




SERT


YUMUŞAK

SÜREKLİ


F, H, S, Ş


Ğ,J,L,M,N,R,V,Y,Z

sssSÜREKSİZ


P, Ç, T, K


B, C, D, G













SES OLAYLARI:

A.Ünsüz değişimi / Yumuşaması: Sonunda �p,ç,t,k� sert ünsüzleri bulunan kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığı zaman sonlarındaki sert ünsüzler yumuşayarak �b,c,d,g/ğ� olur.

Ör:Ağaç-ı→ağacı

Kitap-ı→kitabı

Git-en→giden

Renk-i →rengi

Yürek-i→yüreği



→Bazı birleşik kelimelerde de yumuşama görülebilir:Kayıp-et→kaybet-

Kayıt-ol→kaydol-,Kayıp-ol→kaybol

!!! Kasıt-et-→kastet- !!!



→Tek heceli kelimelerin bir kısmı bu kurala uymaz:

Tek-il→tekil İç-i→içi

İlk-in→ilkin Maç-a→maça

Saç-a→saça Seç-enek→seçenek

Sat-ıl-→satıl- Yat-ır-→yatır-

Ek-in→ekin Bak-ıcı→bakıcı

İç-ecek→içecek ot,et,süt,tek�



→Bazılarıysa uyar:Taç,dip,uç,kap,renk, çok�..



→Yabancı asıllı kelimeler genellikle bu kurala uymaz: Devlet-in→devletin, millet-e→millete, hukuk-un→hukukun.

!! layık-ı→layığı;layık-ıyla→layıkıyla!!



→Özel isimlerdeyse söyleyişte olsa bile yazıda gösterilmez:Mahmut-u, Ahmet-i

Sinop-a�.



Ünsüz Benzeşmesi / Sertleşmesi:

Sonunda f,s,t,k,ç,ş,h,p ünsüzleri bulunan buluna kelimeler �c,d,g� yle başlayan bir ek aldığı zaman ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek �ç,t,k� olur.

Koltuk-dan→koltuktan,millet-ce→milletçe

Sınıf-da→sınıfta, git-di→gitti,aş-cı→aşçı

Kes-gin→ keskin, bas-gı → baskı, Türk- ce → Türkçe,1905-de→1905�te,



→Bazı ( birleşik ) kelimelerde sertleşme olmaz:!!! Üç-gen, dört-gen, beş-gen



Ünsüz Türemesi:

Yabancı dillerden geçen bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek veya kelime aldıkları zaman asıllarındaki çift ünsüz ortaya çıkar: His-et→hisset, af-et→ affet, hak-ı→hakkı,red-et→reddet, sır-ı→ sırrı, hat-ı→hattı�



→Yan yana gelen her ses ünsüz türemesi değildir! Hissiz, cadde, madde, ciddi�.



Ünsüz Düşmesi:

→Sonunda �k bulunan bazı kelimeler �cık / -cek eki aldığı zaman sonlarındaki �k�ler düşer: küçük-cük →küçücük, minik-cik → minicik,ufak-cık→ufacık, büyük-cek→ büyücek, çabuk-cak→çabucak,



→Sonunda �k� bulunan bazı kelimeler �l, -al/-el eki aldığı zaman sonlarındaki k�ler düşer:seyrek-l→seyrel-, alçak-l→alçal-, yüksek-l→yüksel-, ufak-la→ufala-�.



!!Ast- teğmen → asteğmen, üst � teğmen → üsteğmen, öpüş-cük→öpücük, gülüş-cük → gülücük�.



Ünlü Düşmesi:

→İkinci hecesinde dar ünlü ( ı,i,u,ü ) buluna kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıkları zaman ( vurgusu düşen orta hece ) ünlüsü düşer:

Alın-ı→alnı, karın-ı→karnı, oğul-u →oğlu, boyun-u→boynu, akıl-ı→aklı, fikir-i→cisim-i→ cismi, gönül-ü→ gönlü, zülüf-ün→ zülfün ; ayır-ıl→ ayrıl-, çevir-e→ çevre, devir-il-→ devril-, sıyır-ıl-→sıyrıl-, kıvır-ım→ kıvrım, ayır- ıntı→ayrıntı, devir-e→ devre, yalın-ız→yalnız, yanıl-ış→ yanlış�



→Et-,ol- yardımcı fiilleriyle birleşen birleşik kelimelerde de ünlü düşmesi olabilir:

Sabır-et→sabret, şükür-et→şükret, kayıp-ol→kaybol, emir-et→emret, kahır-ol→kahrol-, hapis-et→hapset-..



→ -la / le ,-ar /-er�gibi bazı ekleri alan kimi kelimelerde de ünlü düşmesi olabilir:

Yumurta-la→yumurtla-, sızı-la→sızla-, ileri-le→ilerle-, sızı-la→sızla-, koku-la →kokla-, uyku-la→uyukla-; oyun-a→ oyna; uyu-ku→uyku; sarı-ar-→sarar-�



→Bazı birleşik kelimelerde yan yana gelen iki ünlüden biri düşer:

Cuma-ertesi→cumartesi, Pazar-ertesi → pazartesi, sütlü-aş→sütlaç, güllü-aş → güllaç, kahve-altı→kahvaltı, ne-için → niçin, ne-asıl→nasıl, kayın-ana → kaynana�

→Kimi şiirlerdeyse ölçüye uydurmak için bazı sesler düşürülür ve yerine � işareti konur:Karac�oğlan, n�eylersin�



→Bazı durumlardaysa iki ünlü yan yana gelmediği halde ünlünün düştüğü görülür.Buna �ünlü aşınması� denir:

Nere-de→nerde, ora-dan→ ordan, bura-da→burda, içeri-de→içerde�

Ek Fiil Düşmesi ve İle�nin Ekleşmesi



İsimlere gelerek onların yüklem olmasını sağlayan, basit zamanlı fiilleri ise birleşik zamanlı yapan i- fiili genellikle düşer:

Gelmiş - i - di → gelmişti, sevimli � idi → sevimliydi(i/y)



→Bağlaç olan ile ise ünsüzle biten kelimelere başındaki i�yi düşürerek; ünlüyle bitenlereyse i�sini y�ye dönüştürerek birleşir ve ek haline gelir. (ÖSS sorusu!)



Ünlü Türemesi:

→-cık / -cik eki alan bazı bazı kelimelerde araya bir ünlünün girdiği görülür:

Bir-cik→biricik, az-cık→azıcık, genç-cik → gencecik, dar-cık→daracık�



→pekiştirilmiş bazı kelimelerde de ünlü türemesi olabilir:

Yalnız → yapayalnız, çevre → çepeçevre, gündüz → güpegündüz, düz → düpedüz, !!sıklam → sırılsıklam, çıplak →çırılçıplak!!





Ünlü Daralması:

Sonunda düz-geniş ünlü ( A-E ) bulunan kelimelere �yor eki gelince bu ünlüler darlaşarak �ı,i,u,ü� olur:

Bekle-yor→bekliyor, tara-yor→ tarıyor, olma-yor→olmuyor, görme-yor→ görmüyor



→De- , ye- kelimeleri de �y�yle başlayan bir ek aldığı zaman keklerindeki ünlü daralır:

De-y-en→diyen, ye-y-ecek→ yiyecek,

!! deyince!!

!ne-ye→niye

→Bu iki yerin dışında ünlü daralması olmaz,Olmadığı halde olmuş gibi ünlü daraltmak imla hatası olur:

Bekliyen, anlıyacak, demiyen,ağlıyan�



N / M Çatışması (Gerileyici Ünsüz Benzeşmesi ):



Türkçede �b� den önce gelen �n� ler �m� olur:

Penbe→pembe, canbaz→cambaz, saklanbaç →saklambaç, anbar→ambar, tenbel→ tembel, çarşanba→Çarşamba,



→Özel isimlerde ve birleşik kelimelerde olmaz:İstanbul, Safranbolu, binbaşı,onbaşı...



E/A(KÖK)Değişimi(Ünlü Kalınlaşması):

�Ben� ve �sen� zamirleri yönelme hali eki �e aldığı zaman köklerindeki ince e ünlüleri kalınlaşarak a olur:

Ben-e→bana, sen-e→sana�



Kaynaştırma:



Ünlüyle biten kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığı zaman araya y,ş,s,n ünsüzlerinden biri girer.

Araba-ı→arabayı, Amasya-a→ Amasya�ya, kapıcı-ın→ kapıcının, araba-ı→arabası�



→Bazı durumlarda ise iki ünlü yan yana gelmediği halde araya n ünsüzü girebilir.Buna �koruyucu ünsüz� denir: o- da → onda, bu- dan → bundan, şu-u→şunu�



→İsim tamlamasında kaynaştırma harfi n ve s dir.Ancak su ve ne kelimeleri hariç.Bunlarda kaynaştırma harfi y dir: Suyun suyu, neyin nesi�(ÖSS sorusu)



Ulama:Sessizle biten kelimelerden sonra sesliyle başlayan bir kelime gelince ilk kelimenin sonundaki sessiz sonraki kelimenin başına eklenerek okunur:

Dün akşam, �yüzen al sancak�

→Ancak arada herhangi bir noktalama işareti olmamalı!

mért21

.nymphadora.